کودکان عاشق بازی کردن هستند، اما هیجانانگیزتر از بازی کردن چیست؟ اینکه خودشان قوانین بازی را بنویسند! وقتی یک کودک ۷ ساله میبیند کاراکتری که خودش رنگ کرده و چیده، با لمس صفحه گوشی میپرد یا امتیاز میگیرد، حس اعتمادبهنفس را تجربه میکند. ساخت بازی با اسکرچ جونیور دقیقا همان نقطه شروعی است که به کودکان ۵ تا ۸ سال اجازه میدهد بدون نیاز به نوشتن حتی یک کلمه، کاراکترهای دلخواهشان را حرکت دهند، برای آنها قانونهای مختلف بگذارند و بازیهای واقعی و سرگرمکننده طراحی کنند.
در این مقاله، قدمبهقدم با هم یاد میگیریم که بازیسازی در محیط ساده و رنگارنگ اسکرچ جونیور چطور کار میکند، چطور این کار را روی گوشی و تبلت انجام دهیم و با چند ایده برای ساخت بازی در اسکرچ جونیور و چند نمونه بازی با اسکرچ جونیور، اولین پروژههای عملی را با کودکمان بسازیم.
برای آشنایی بیشتر با اسکرچ، پیشنهاد میکنیم مقاله اسکرچ چیست و چه کاربردی دارد؟ را مطالعه کنید.
اسکرچ جونیور چیست و نحوه ساخت بازی در آن چگونه است؟
اسکرچ جونیور (ScratchJr) یک برنامه رایگان و با محیط کاربری بسیار ساده است که مخصوص کودکان پیشدبستانی تا سالهای اول دبستان طراحی شده است. همانطور که میدانید در برنامهنویسی معمولی، باید کلمات انگلیسی سختی را تایپ کنیم که یک اشتباه املایی کوچک همه چیز را خراب میکند؛ اما در اسکرچ جونیور خبری از نوشتن متن نیست!

در اسکرچ جونیور همهچیز با بلوکهای رنگی پازلی انجام میشود. هر بلوک یک شکلک (آیکون) ساده دارد؛ مثل یک فلش که جهت حرکت را نشان میدهد یا یک علامت بلندگو برای پخش صدا. کودک این قطعات پازل را با انگشت روی صفحه کنار هم میچیند تا به کاراکترها بگوید چه زمانی حرکت کنند، کی بپرند و چطور بازی را ببرند یا ببازند.

اگر هنوز این برنامه را روی دستگاه خود نصب نکردهاید، میتوانید خیلی راحت به صفحه دانلود اسکرچ جونیور در سایت ایرانیان سایبر بروید و نسخه مخصوص تبلت، گوشی یا کامپیوتر را دریافت کنید.
همچنین برای اطلاعات بیشتر مقاله صفر تا صد آموزش ساخت بازی با اسکرچ در گوشی را از دست ندهید.
شناخت ابزارهای بازیسازی در اسکرچ جونیور: رنگ بلوکها چه میگویند؟
برای این که بتوانید با کودک خود بازیهای جذاب بسازید، کافی است بدانید هر رنگ بلوک چه کاری انجام میدهد. محیط این برنامه مثل یک جعبهمدادرنگی هوشمند است:
- بلوکهای زرد (شروع ماجرا): مشخص میکنند بازی کی شروع شود؛ مثلا با زدن پرچم سبز بالای صفحه، با لمس کاراکتر با انگشت، یا هنگام برخورد دو کاراکتر با هم.
- بلوکهای آبی (حرکت و جهت): دستورهای راه رفتن به چپ، راست، بالا، پایین، چرخیدن و پرشهای هیجانانگیز را به کاراکترها میدهند.
- بلوکهای بنفش (ظاهر و قیافه): کاراکترها را بزرگ، کوچک، ناپدید یا دوباره ظاهر میکنند و حتی برایشان حباب گفتوگو میگذارند.
- بلوکهای سبز (صدا): علاوه بر صداهای پیشفرض برنامه، به کودک اجازه میدهند با میکروفون گوشی صدای خودش را ضبط کند و روی بازی بگذارد!
- بلوکهای نارنجی (کنترل و زمان): سرعت بازی را کند یا تند میکنند و به برنامهها مکث (صبر کردن) اضافه میکنند.
- بلوکهای قرمز (پایان و تکرار): پایان بازی را مشخص میکنند یا کاری میکنند که یک حرکت تا ابد تکرار شود (حلقه تکرار).
آموزش ساخت بازی با اسکرچ جونیور در گوشی و تبلت
خیلی از والدین میپرسند: «آیا حتما باید برای بازیسازی با اسکرچ جونیور لپتاپ گرانقیمت بخریم؟» پاسخ یک «خیر» محکم است! یکی از قویترین ویژگیهای این برنامه این است که برای صفحه لمسی ساخته شده است. آموزش ساخت بازی با اسکرچ جونیور در گوشی و تبلت به این دلیل فوقالعاده است که انگشتان کوچک کودک به راحتی بلوکها را با کشیدن و رها کردن جابهجا میکند. برای شروع بازیسازی در گوشی و تبلت کافی است مراحل زیر را طی کنید:
- برنامه را باز کنید و روی آیکون خانه (Home) بزنید.
- علامت مثبت (+) بزرگ را لمس کنید تا یک صفحه سفید جدید برای بازی شما باز شود.
- حالا تبلت یا گوشی شما برای ساخت بازی آماده است! برای این که چشمان کودک راحتتر باشد، تبلت گزینه بهتری است، اما با گوشی هوشمند هم میتوانید تمام بازیهای این آموزش را بسازید.
چند نمونه بازی با اسکرچ جونیور (همراه با مراحل ساخت)
وقتی منطق پایهای را یاد گرفتید، میتوانید با یادگیری چند ایده برای ساخت بازی در اسکرچ جونیور، بازیهای متنوع و جذابی بسازید. در ادامه ۳ نمونه بازی با اسکرچ جونیور را با هم مرور میکنیم؛ بازی اول را قدمبهقدم با هم میسازیم. دو بازی بعدی برای تمرین و ایده گرفتن در خانه عالی هستند و میتوانید خودتان همراه با کودک آنها را بسازید:
نمونه بازی ۱: آموزش ساخت بازی «پرش خرگوش از روی مار»
برای یادگیری اولین ایده برای ساخت بازی در اسکرچ جونیور، بیایید با هم یک بازی پرطرفدار و هیجانانگیز بسازیم. داستان بازی این است: یک مار مدام به سمت چپ حرکت میکند و کودک باید با لمس بهموقع خرگوش، کاری کند که خرگوش از روی مار بپرد. اگر خرگوش به مار برخورد کند، بازی تمام میشود و صدای باخت پخش میشود!

گام اول: انتخاب زمین بازی و شخصیتها
- انگشت خود را روی گربه پیشفرض نگه دارید و علامت ضربدر قرمز (X) را بزنید تا حذف شود.
- از بالای صفحه، آیکون تصویر منظره (پسزمینه) را انتخاب کنید و یک دشت سرسبز را برای زمین بازی برگزینید.
- از علامت مثبت (+) سمت چپ، شخصیت خرگوش و سپس شخصیت مار را اضافه کنید.
- با انگشت، خرگوش را در سمت چپ صفحه و مار را در سمت راست صفحه روی زمین قرار دهید.
گام دوم: کدهای مار (حرکت بیپایان به سمت چپ)
روی شخصیت مار در پنل سمت چپ ضربه بزنید تا دور آن کادر روشن بیاید. حالا این بلوکها را از چپ به راست بچینید:
- از دستهبندی زرد: بلوک پرچم سبز (شروع با آغاز بازی).
- از دستهبندی آبی: بلوک حرکت به سمت چپ. روی عدد زیر فلش ضربه بزنید و آن را روی ۲۰ بگذارید تا کل صفحه را طی کند.
- از دستهبندی قرمز: بلوک تکرار همیشگی (حلقه بیپایان) را به آخر کد وصل کنید.
حالا مار به محض زدن پرچم سبز، مدام از راست به چپ حرکت میکند و دوباره از اول میآید!
گام سوم: کدهای خرگوش (پرش با لمس صفحه)
در این مرحله روی شخصیت خرگوش ضربه بزنید تا برای آن کد بنویسیم:
- از دستهبندی زرد: بلوک شروع با لمس دست (عکس یک دست روی کاراکتر) را بیاورید. این بلوک یعنی وقتی بازیکن خرگوش را با انگشت لمس کرد، حرکت کند.
- از دستهبندی آبی: بلوک حرکت به بالا با عدد ۲ (خرگوش میپرد بالا).
- از دستهبندی نارنجی: یک بلوک ساعت شنی (مکث) با عدد ۱ بگذارید تا خرگوش کمی در هوا بماند.
- از دستهبندی آبی: بلوک حرکت به پایین با عدد ۲ (خرگوش دقیقا روی زمین فرود میآید).
- از دستهبندی قرمز: بلوک قرمز پایانی را متصل کنید.

گام چهارم: قانون باخت و صدای باخت
در این مرحله میخواهیم اگر مار به خرگوش خورد، صدای باخت پخش شود. پس دوباره روی مار ضربه بزنید و یک خط کد جدید زیر کدهای قبلی شروع کنید:
- از دستهبندی زرد: بلوک شروع با برخورد دو کاراکتر (عکس دو آدمک در حال برخورد) را بگذارید.
- از دستهبندی سبز: روی علامت میکروفون بزنید، دکمه قرمز را فشار دهید و با صدای بامزه بگویید: «آخ سوختی! دوباره بازی کن!» و تیک را بزنید. بلوک صدای ضبطشده را وصل کنید.
- یک بلوک حرکت کوتاه آبی هم اضافه کنید تا کاراکترها در هم گیر نکنند.
- در آخر هم یک بلوک قرمز پایان بگذارید.
- بازی شما آماده است! دکمه پرچم سبز را بزنید و از آن لذت ببرید.
نمونه بازی ۲: بازی هزارتو (فرار قورباغه از مارپیچ)
در این ایده برای ساخت بازی در اسکرچ جونیور، یک قورباغه باید بدون برخورد به دیوارهای هزارتو، خودش را به یک برکه یا ستاره طلایی برساند.

برای طراحی این ایده برای ساخت بازی در اسکرچ جونیور طبق موارد زیر عمل کنید:
- طراحی دیوارها: یک کاراکتر جدید باز کنید و در بخش نقاشی با ابزار خط و مستطیل، چند دیواره برای مسیر پیچدرپیچ بکشید.
- دکمههای هدایت (کنترلر): چهار دکمه کوچک به شکل فلشهای بالا، پایین، چپ و راست در گوشه صفحه بسازید.
- ترفند جادویی پاکتنامهها: وقتی کودک روی فلش بالا میزند، یک پاکتنامه رنگی (از بلوکهای زرد) فرستاده میشود. قورباغه با گرفتن آن پیام، یک قدم به بالا حرکت میکند!
- قانون سوختن: برای قورباغه کدی بنویسید که: «اگر با دیواره برخورد کردی (شروع با برخورد)، به نقطه اول برگرد (بلوک بازگشت به خانه)!»
نمونه بازی ۳: بازی ستارهگیر (جمع کردن ستارههای آسمان)
در این بازی، یک فضاپیما یا پرنده روی صفحه دارید که با لمس انگشت به سمت جلو حرکت میکند.

برای ساخت این ایده برای ساخت بازی در اسکرچ جونیور نکات زیر را رعایت کنید:
- چند ستاره کوچک در بخشهای مختلف آسمان قرار دهید.
- برای هر ستاره کد بگذارید: «اگر پرنده با تو برخورد کرد، صدای برخورد پخش کن، بزرگ شو و بعد ناپدید شو (پنهان شدن)!»
- وقتی کودک همه ستارهها را جمع کرد و به خط پایان رسید، یک صفحه پیروزی بزرگ با صدای دست زدن و هورا کشیدن باز میشود!
مسیر یادگیری بعدی: چطور بازیسازی را حرفهایتر ادامه دهیم؟
ساخت بازی با اسکرچ جونیور مثل چیدن آجرهای لگو است؛ ذهن کودک را فعال، منطقی و صبور بار میآورد. بعد از این که کودک بازیهای تکصفحهای و پرشی را یاد گرفت، علاقه پیدا میکند تا شمارش دقیق امتیاز، زمانسنج و بازیهای پیچیدهتر بسازد.

برای این که خیالتان از آموزش اصولی فرزندتان راحت باشد، پیشنهاد میکنیم حتما سری به دوره اسکرچ جونیور ایرانیان سایبر بزنید. در این کلاسها، مربیان صبور و حرفهای، بازیسازی را قدمبهقدم به کودکان آموزش میدهند تا پایههای فکری و ریاضی فرزندتان از همین امروز محکم شود.
جمعبندی
آموزش ساخت بازی با اسکرچ جونیور، تبلت و گوشی را از یک وسیله سرگرمی یکطرفه، به یک استودیوی ساخت بازی و پرورش خلاقیت برای کودکان تبدیل میکند. در این مقاله دیدید که چطور با کنار هم قرار دادن چند بلوک رنگی ساده، میتوانید چند ایده برای ساخت بازی در اسکرچ جونیور شامل بازیهای پرشی، مسابقهای و فکری جذابی مثل پرش خرگوش و مارپیچ را بسازید. همین حالا برنامه اسکرچ جونیور را نصب کنید، کنار فرزندتان بنشینید و اجازه دهید اولین بازی زندگیاش را با دستان خودش خلق کند!
پرسشهای پرتکرار والدین
۱. آیا کودک بدون سواد خواندن و نوشتن میتواند در این برنامه بازی بسازد؟
بله، کاملا! تمام محیط اسکرچ جونیور تصویری و نمادین است و هیچ متنی ندارد. کودکان ۵ ساله حتی قبل از مدرسه هم به راحتی آن را متوجه میشوند.
۲. بازیهای ساختهشده چطور ذخیره میشوند؟
تمام پروژهها و بازیها به طور خودکار در حافظه همان تبلت یا گوشی ذخیره میشوند و نیازی به ذخیره دستی یا اینترنت ندارند. هر زمان دکمه خانه (Home) را بزنید، لیست تمام بازیهای کودک را میبینید.
۳. بهترین دستگاه برای آموزش ساخت بازی در اسکرچ جونیور چیست؟
تبلت به دلیل داشتن صفحه بزرگتر بهترین انتخاب است؛ اما انواع گوشیهای موبایل هوشمند (اندروید و آیفون) و کامپیوتر هم به خوبی از این برنامه پشتیبانی میکنند.
۴. در انتخاب ایده برای ساخت بازی در اسکرچ جونیور چه نکتهای را باید رعایت کرد تا کودک خسته نشود؟
مهمترین نکته، کوچک نگهداشتن ابعاد بازی است. برای کودکان ۵ تا ۸ سال، هر ایده برای ساخت بازی در اسکرچ جونیور باید حداکثر از دو کاراکتر و یک شرط ساده (مانند برخورد یا لمس صفحه) تشکیل شود تا کودک در همان جلسه اول، نتیجه کار و بازیکردن با ساخته خودش را تجربه کند و انگیزهاش بالا بماند.
منابع
- https://www.youtube.com/playlist?list=PLzcPnW_OgTI3hnUrZDucZfG0-K5hAc_jS
- https://news.sean.co.uk/2016/09/making-games-in-scratchjr.html
- https://st-josephs.manchester.sch.uk/wp-content/uploads/2020/06/KS1-Scratch-Junior-game.pdf
- https://www.youtube.com/watch?v=JEt5IjhV_k0
- https://www.youtube.com/watch?v=qrwlaWagjH4
- https://www.youtube.com/watch?v=LblrC6FKc6A












