صفر تا صد آموزش ساخت بازی با اسکرچ در گوشی

زبان برنامه‌نویسی اسکرچ که توسط دانشگاه معروف ام‌آی‌تی ساخته شده، محبوب‌ترین و جذاب‌ترین برنامه دنیا برای یادگیری کدنویسی کودکان و نوجوانان است. در اسکرچ خبری از کدهای سخت و تایپ کردن‌های خسته‌کننده نیست؛ همه‌چیز با قطعات پازل رنگی درست می‌شود تا بچه‌ها با خیال راحت ایده‌های ذهنی‌شان را به بازی و کارتون تبدیل کنند.

خیلی از بچه‌ها و والدین می‌پرسند: «آیا حتما باید لپ‌تاپ یا کامپیوتر داشته باشیم یا با همین گوشی موبایل هم می‌توانیم بازی بسازیم؟» در این مقاله می‌خواهیم به زبان ساده و صفر تا صد، روش آموزش ساخت بازی با اسکرچ در گوشی را با هم یاد بگیریم.

آیا ساخت بازی با اسکرچ در گوشی هوشمند امکان‌پذیر است؟

پاسخ کوتاه و روشن است. بله، ساخت بازی با اسکرچ در گوشی هوشمند کاملا ممکن است! اما چند ترفند و نکته ساده دارد که اگر آن‌ها را بدانید، کار برایتان خیلی لذت‌بخش‌تر می‌شود. نسخه جدید اسکرچ طوری طراحی شده که بدون نیاز به نصب برنامه سنگین، مستقیما داخل مرورگر اینترنت گوشی (مثل کروم یا سافاری) باز می‌شود. البته ساخت بازی روی صفحه کوچک موبایل دو چالش کوچک دارد:

نبود کیبورد و دکمه‌های جهت‌نما: بازی‌هایی که باید با دکمه‌های کیبورد کنترل شوند، روی گوشی سخت اجرا می‌شوند؛ پس بهتر است بازی‌های لمسی بسازیم.
حرکت ناخواسته صفحه: موقع کشیدن بلوک‌ها با انگشت، ممکن است صفحه بالا و پایین برود.

نکته مهم: کافی است چرخش خودکار گوشی را روشن کنید، گوشی را افقی نگه دارید و حالت «تمام‌صفحه» (Fullscreen) مرورگر را بزنید تا محیط کار اسکرچ ثابت و بزرگ شود!

ساخت بازی روی گوشی برای شروع و تجربه اولیه فوق‌العاده است؛ اما اگر دوست دارید فرزندتان پروژه‌های بزرگ‌تر و حرفه‌ای‌تری بسازد، پیشنهاد می‌کنیم نسخه کامپیوتر را از صفحه دانلود اسکرچ از سایت ایرانیان سایبر دریافت کنید و برای یادگیری گام‌به‌گام، سری به کلاس اسکرچ کودکان ما بزنید.

بررسی نسخه‌های اسکرچ و تفاوت دستگاه‌ها

پلتفرم اسکرچ محیط‌ها و نسخه‌های مختلفی را برای رده‌های سنی متفاوت ارائه داده است که شناخت تفاوت‌های آن‌ها روی دستگاه‌های مختلف بسیار مهم است. در ادامه نسخه‌های مختلف اسکرچ را بررسی می‌کنیم، یادتان باشد مهم‌ترین نکته در دنیای اسکرچ این است که اسکرچ نیازی به کدهای متنی ندارد و کودک به‌صورت بصری و با استفاده از بلوک‌ها کد‌نویسی می‌کند.

برای اینکه انتخاب بهتری داشته باشید، بد نیست بدانید اسکرچ برای سنین مختلف چطور کار می‌کند:

اسکرچ ۳ (نسخه اصلی – مناسب ۸ تا ۱۶ سال): همان نسخه معروفی است که مبتنی بر مرورگرهای وب، پر از بلوک‌های رنگی، صدا، شخصیت‌های متنوع و امکانات جذاب برای ساخت بازی‌های واقعی است.
اسکرچ جونیور (ScratchJr – مناسب ۵ تا ۷ سال): یک برنامه بسیار ساده و تصویری برای خردسالان است تا بدون نیاز به خواندن متن، با مفاهیم اولیه آشنا شوند.

جدول مقایسه‌ای اسکرچ روی دستگاه‌های مختلف

در جدول زیر می‌توانید مقایسه‌ای جامع از عملکرد اسکرچ روی دستگاه‌های مختلف را مشاهده کنید تا ابزار مناسب خود را به راحتی انتخاب کنید:

فاکتور ارزیابی	گوشی هوشمند	تبلت	رایانه و لپ‌تاپ
سهولت استفاده	متوسط (به دلیل صفحه کوچک ۴ تا ۶ اینچ)	خوب و مناسب	عالی و استاندارد
راحتی کنترل و جابه‌جایی بلوک‌ها	نیازمند دقت بالا به دلیل لمس ریز (الزام حالت Fullscreen)	بسیار راحت با انگشت یا قلم	بسیار راحت و دقیق با ماوس
اندازه صفحه و محیط کار	فشرده (الزام استفاده از حالت افقی)	مناسب و خوانا	کامل، وسیع و بدون ابهام
مناسب بودن برای ساخت بازی‌های پیچیده	مناسب پروژه‌های لمسی و ساده	مناسب پروژه‌های متوسط و لمسی	استاندارد کامل برای تمام پروژه‌ها (پیچیده، کلون‌ها و کیبوردی)

اکنون که تفاوت استفاده از اسکرچ در دستگاه‎های مختلف مشخص شد، می‌توانیم چالش‌های عملی کار با صفحه لمسی گوشی و راهکارهای کدنویسی آن‌ها را عمیق‌تر بررسی کنیم.

چالش‌ها و محدودیت‌های عملی بازی‌سازی در موبایل و راهکارهای حل آن‌ها

صفحات نمایش کوچک باعث می‌شوند که بلوک‌های کد و صحنه بازی بسیار نزدیک به هم قرار گیرند و لمس صفحه برای کشیدن بلوک‌ها، ممکن است کل صفحه مرورگر را بالا و پایین کند. راهکار رفع این موضوع این است که گوشی را به حالت افقی بچرخانید و دکمه تمام‌صفحه را در مرورگر فعال کنید تا محیط کاربری اسکرچ قفل شود. همچنین، از آنجا که ساخت بازی‌هایی که به کیبورد نیاز دارند، روی موبایل ممکن نیست، باید از بلوک‌های کدنویسی لمسی استفاده کنید.

در بخش بعدی یک پروژه کامل مناسب موبایل را قدم‌به‌قدم می‌سازیم.

آموزش مرحله‌به‌مرحله ساخت یک بازی لمسی در گوشی

در این بخش، یک پروژه جذاب و کاملا متناسب با صفحه لمسی گوشی هوشمند طراحی می‌کنیم. در این بازی، کاراکتر اصلی با حرکت انگشت روی صفحه لمسی، اشیاء متحرک بالای صفحه را شکار می‌کند و امتیاز می‌گیرد. برای ساخت این بازی طبق مراحل زیر عمل کنید:

ابتدا مرورگر گوشی خود را باز کرده و به آدرس رسمی اسکرچ بروید.
روی دکمه ساخت پروژه (Create) کلیک کنید.
حالت چرخش خودکار گوشی را فعال کرده، دستگاه را افقی کنید و حالت تمام‌صفحه مرورگر را فعال کنید تا فضای کافی برای چیدن بلوک‌ها داشته باشید.
سپس از بخش انتخاب پس‌زمینه، یک پس‌زمینه فضایی یا کهکشانی انتخاب کنید.
کاراکتر گربه (اسپریت اصلی) از قبل روی صفحه هست. حالا از بخش اسپریت‌ها (شخصیت‌ها)، یک دونات خوشمزه هم اضافه کنید.
روی کاراکتر گربه بزنید.
از بخش زرد (رویدادها)، بلوک «وقتی پرچم سبز کلیک شد» را بیاورید.
از بخش نارنجی (کنترل)، یک حلقه «همیشه» (forever) زیر آن بگذارید.
از بخش آبی (حرکت)، بلوک «برو به سمت اشاره‌گر ماوس» (go to mouse-pointer) را داخل حلقه بگذارید. حالا هر جا دستتان را بکشید، گربه به دنبالش می‌آید!
روی اسپریت دونات بزنید.
بلوک‌هایی بچینید که دونات از بالای صفحه به صورت تصادفی پایین بیاید.
یک متغیر امتیاز (Score) بسازید و تنظیم کنید: «اگر دونات به گربه برخورد کرد، یک امتیاز اضافه کن، یک صدای خورده شدن پخش کن و دوباره دونات را به بالای صفحه بفرست.»

با زدن پرچم سبز، بازی لمسی شما در گوشی آماده است!

راهنمای والدین و معلمان: اگر بازی کودک کار نکرد چه کنیم؟

یکی از مهم‌ترین فایده‌های برنامه‌نویسی برای کودکان، یادگیری مهارت حل مسئله است. اگر کدها کار نکرد یا ایرادی پیش آمد، نیازی نیست بلافاصله گوشی را بگیرید و خودتان درستش کنید؛ چرا که این کار چرخه یادگیری خلاق را متوقف می‌کند. بهتر است در این مواقع این ۴ قدم ساده را امتحان کنید:

از او بپرسید: «دوست داشتی این بلوک چه کاری انجام بدهد و الان روی صفحه چه اتفاقی می‌افتد؟»
خواندن با صدای بلند: از کودک بخواهید بلوک‌ها را از بالا به پایین بخواند؛ خیلی وقت‌ها در همین خواندن متوجه اشتباهش می‌شود.
تست تکی بلوک‌ها: با انگشت روی یک دسته بلوک بزنید تا ببینید آیا همان بخش به تنهایی کار می‌کند یا نه.
بررسی جای کدها: چک کنید که کدها روی بازیکن درست قرار گرفته باشند.برای مثال در بازی گربه و دونات، کدهای گربه اشتباهی روی دونات چیده نشده باشند!

ذخیره بازی در گوشی و نکات مهم امنیتی

ذخیره‌سازی پروژه‌ها در سایت یا حافظه گوشی به‌صورت زیر است:

ذخیره در سایت: اگر در سایت اسکرچ حساب رایگان باز کنید، با زدن دکمه Save، بازی شما همیشه در اینترنت ذخیره می‌ماند و پاک نمی‌شود.

دانلود روی حافظه گوشی: از منوی بالا (بخش File)، گزینه «Save to your computer» را بزنید تا فایل بازی مستقیم روی حافظه گوشی دانلود شود.

اشتراک‌گذاری: بعد از ساخت حساب کاربری، می‌توانید با زدن دکمه نارنجی Share یک لینک بسازید و بازی اختصاصی خودتان را برای دوستان و فامیل بفرستید تا روی گوشی‌های خودشان بازی کنند!

نکته امنیتی: همچنین به یاد داشته باشید که حساب کاربری آنلاین باید توسط بزرگسال ساخته شود، از نام واقعی کودک استفاده نشود، اطلاعات شخصی در نظرات منتشر نشود و به هیچ عنوان اپلیکیشن‌های غیر رسمی اسکرچ دانلود نشوند.

نتیجه‌گیری

اگرچه رایانه و لپ‌تاپ به دلیل داشتن ماوس، کیبورد فیزیکی و صفحه نمایش بزرگ، ابزارهای بهینه‌تری برای برنامه‌نویسی حرفه‌ای محسوب می‌شوند، اما گوشی هوشمند یک ابزار ارزان و همیشه در دسترس برای شروع مسیر بازی‌سازی کودکان است. با یادگیری بازی‌های لمسی در موبایل، کودکان مهارت تفکر منطقی را تجربه می‌کنند و آماده ورود به پروژه‌های بزرگ‌تر می‌شوند. برای ادامه این مسیر جذاب، پیشنهاد می‌کنیم از محتواهای آموزشی و کلاس اسکرچ کودکان در ایرانیان سایبر استفاده کنید و نسخه آفلاین را از بخش دانلود اسکرچ که در مقاله معرفی کردیم دریافت نمایید.

پرسش‌های پرتکرار

۱. آیا برای ساخت بازی در گوشی همیشه به اینترنت نیاز است؟

بله؛ محیط سایت اسکرچ برای باز شدن اولیه و چیدن بلوک‌ها در مرورگر موبایل به اینترنت نیاز دارد، ولی بعد از ساخت می‌توانید فایل پروژه را روی گوشی ذخیره کنید.

۲. چرا کاراکتر در گوشی با دکمه‌های کیبورد حرکت نمی‌کند؟

چون گوشی کیبورد فیزیکی ندارد. برای گوشی باید بازی‌هایی بسازید که با لمس صفحه، کشیدن انگشت یا زدن دکمه‌های لمسی کار کنند.

۳. تفاوت اسکرچ ۳ با اسکرچ جونیور چیست؟

اسکرچ جونیور کاملا نقاشی و بدون متن است و برای خردسالان ۵ تا ۷ سال کاربرد دارد؛ اما اسکرچ ۳ ابزار اصلی و کاملی برای سنین ۸ تا ۱۶ سال است.

۴. چطور بازی ساخته‌شده روی گوشی را برای بقیه بفرستیم؟

کافی است داخل حساب کاربری‌تان روی دکمه Share بزنید، لینک اختصاصی بازی را کپی کنید و در پیام‌رسان‌ها برای دوستانتان بفرستید تا با یک کلیک بازی شما را اجرا کنند.